Halina Frederiksen
BOŻE NARODZENIE

Wśród zapachu gorącego grogu i korzennych ciasteczek
powoli rozchodzi się ciepła i przyjemna atmosfera.
Wewnątrz i na zewnątrz girlandy,
choinki i tysiące migoczących światełek -
- nastał czas Bożego Narodzenia.








Boże Narodzenie (Jul) jest bardziej niż inne święta związane z tradycjami.
Duńskie święta zaczynają się od wianka z czterema świecami (adventkransen).
W pierwszą niedzielę adwentu zapalamy pierwszą świeczkę ,
w drugą dwie , w trzecią trzy i w czwartą i zarazem ostatnią,
palą się wszystkie cztery świece jednocześnie.





Dodatkowo od pierwszego grudnia pali się świecę z nadrukowanymi 24 numerami (kalenderlyset).Pali się ją po kawałku (numerku) codziennie aż do samej wigilii Bożego Narodzenia. W większości domów duńskich jest ona elementem stwarzającym miłą atmosferę przy rodzinnym śniadaniu. Do dzieci obowiązków należy dopilnować, aby świeczka nie wypaliła się więcej niż tylko jeden numer dziennie.
Na początku grudnia mieszkaniom nadaje się świąteczny nastrój. W oknach wiesza się gwiazdy ,dekoruje wnętrza różnymi krasnoludkami (nisse - troll, bożek domowy w kulturze skandynawskiej),na parapety okienne stawia się siedmioramienne świeczniki ( symbol doskonałości - Bóg ukończył tworzenie świata właśnie siódmego dnia).

13 grudnia - Sankt Lucia

Procesja śpiewających dziewcząt ubranych na biało. ( Sankta Lucia - dziewica, zmarła śmiercią męczeńska w czasie prześladowań chrześcijan .Lucia znaczy światło). Pierwsza w procesji (Lucia) na głowie niesie wianek z zapalonymi świecami a pozostałe w dłoniach zapalone świece. Według legendy Lucia nosiła wianek ze świecami na glowie by mieć obie ręce wolne- bo nimi podawała jedzenie swym współchrześcijanom w katakumbach. Tradycja procesji przyjęła sie i jest bardzo popularna w domach opieki,szpitalach, szkołach i przedszkolach.



Dzieciom okres wyczekiwania na święta skracają różnego rodzaju tzw. bożonarodzeniowe kalendarze (julekalendere) z 24 drobnymi prezencikami, jeden na każdy dzien.Szczęściem jest móc liczyć dni do Bożego Narodzenia.
Każdego roku w listopadzie duńskie browary (m.in. Carlsberg- Tuborg) wypuszczają na rynek specjalne piwo (arets julebryg). Piwo jest trochę ciemniejsze i mocniejsze niż normalnie i jest bardzo popularnym trunkiem na kolacjach- imprezach (julefrokost),które co roku firmy organizują dla swoich pracowników . Takie "julefrokosty" zaczynają się w połowie listopada i trwają przez cały grudzień. Hotele , restauracje ,karczmy proponują zwykle tradycyjne duńskie potrawy jak : łosoś i śledzie na różne sposoby, krojona wędlina, filety rybne,mielone kotleciki, pieczeń wieprzowa i z kaczki, pasztet na ciepło z bekonem i pieczarkami, sery , sałatki i owoce oraz na deser ris a l`amande.

CHOINKA (juletraeet)

Choinkę ubiera się w wigilię ( bardziej niecierpliwi kilka dni wcześniej). W dzisiejszych czasach nie ma specjalnych wymogów co do ozdób poza tym, że na czubku choinki powinna być gwiazda i na choince powinny być najlepiej świeczki, a jeżeli juz wybierzemy sztuczne światełka - to tylko jednokolorowe.

23 grudnia - "Mała Wigilia" (Lillejuleaften)

23 grudnia ma swa własną specyficzną atmosferę. Tego dnia ci, którzy z różnych powodów nie beda mogli spędzić świąt razem ,spotykaja sie na tzw. małej wigilii i wymieniaja się prezentami. Menu jest skromniejsze, często jest to gotowany ryż na mleku posypany cynamonem i cukrem z dodatkiem odrobiny masła . W niektórych rodzinach podaje się typowe dania wigilijne.

24 grudnia - Wigilia Bożego Narodzenia (Juleaften)

W Danii nabożenstwo wigilijne zaczyna się już o godz.16. Kościoły pękają w szwach tego dnia, jednak Duńczycy nie ida tam z potrzeb chrześcijańskich ,ale po to by zadośćuczynić tradycjom i podtrzymać świąteczny nastrój.

Okolo godz. 18 kolacja wigilijna jest gotowa i można zasiąść.


W większości duńskich domów podaje się pieczoną , nadziewaną śliwkami i jabłkami kaczkę , gęś albo indyka choć i wieprzowina jest też bardzo popularna. Do tego białe i "brązowe" (smażone w karmelu) ziemniaki oraz sałatka z gotowanej czerwonej kapusty, którą podaje się na gorąco.Pije się czerwone wytrawne wino. Na deser ris a`la mande z goracym sosem wisniowym. W deserze ukrywa się jednego całego obranego migdała i ten kto znajdzie go w swojej porcji otrzymuje prezent - migdałowy prezent (mandelgave) kupiony specjalnie na tą okazję.

Kiedy kolacja wigilijna jest już spożyta, zapala się świeczki na choince i trzymając się za ręce , tańczy się dookoła choinki śpiewajac kolędy. Zwykle są to wesołe ludowe śpiewki.

Po tańcach i śpiewach nastaje nareszcie czas na wręczanie prezentów ,a kiedy wszystkie już są rozdane i rozpakowane, na stół podaje się owoce,świąteczne wypieki,słodycze. O północy wiekszość Dunczyków juz śpi. Święta Bożego Narodzenia są okazją do spotkań rodzinnych przy suto zastawionych stołach zimnymi i ciepłymi daniami i przekąskami , wypiekami świątecznymi i konfektem domowej roboty.

Schab pieczony z chrupiąca skórką (8-10 osób)

Składniki:
-2,5 kg schabu ze skórką,
-sól, pieprz, liść laurowy,
-około litra wody lub bulionu,
-brązowy kolor do sosów ewt. śmietana
-trochę mąki do zagęszczenia sosu.
Wykonanie:
Skórkę na schabie ponacinać w odstepach 1 cm na głębokość około pół centymetra. Schab natrzeć solą i świeżo zmielonym pieprzem (również między nacięciami), powkładać kilka liści laurowych (około 5 szt.).Tak przygotowane mięso położyć na ruszcie , pod rusztem ułożyć głęboką blaszkę i piec w temp. 250 stopni przez 15 min. Potem zmniejszyć temp. do 175 stopni.Do blaszki nalać wody lub bulionu i piec od 1,5 do 2 godz. Po upieczeniu wyjąć i pozostawić na 15 - 20 min. , poczym pokroić na plastry o grubości około 1 cm. Płyn z blaszki przelać do garnka, zagotować i zawiesiną z mąki i wody zagęścić sos do pożądanej konsystencji. Dodać śmietankę, kilka kropli koloru i doprawić do smaku. Pieczeń podawać z białymi i brazowymi ziemniakami, sosem , czerwoną kapustą ugotowaną z dodatkiem czerwonego wina i ugotowanymi połówkami jabłek udekorowanymi galaretką ( żelem z żurawin).

Ryż a` la` mande (4 osoby)

Składniki:
-1 l mleka ,
-125 g ryżu ,
-odrobina soli,
-laska wanilii
-75 g posiekanych migdałów,
-2,5 dl smietanki do ubijania,
-cukier wg uznania .

Laskę wanilii przeciąć na pół i wyjąć ziarnka.Do mleka dodać wanilie,sól i ryż i gotować pod przykryciem na wolnym ogniu około 45 min., mieszając od czasu do czasu ,aby się nie przypaliło. Wyjąć wanilię i pozostawić ryż do wystudzenia. Posiekane migdały dodać do zimnego ryżu i wymieszać ostrożnie całość z ubitą na sztywno śmietaną. Ewentualnie doprawić cukrem do smaku. Podawać z gorącym sosem wiśniowym.